İstanbul Yasası Nedir? İktidar, Kurumlar ve Normların İnşası Üzerine Bir Okuma
Sevgili Outdoortv ziyaretçileri, bu yazıda Topluma Kazandırma Yasasını kim çıkardı konusunu derli toplu biçimde inceliyoruz.
Toplumsal düzeni anlamaya çalışan bir bakış açısından bakıldığında “İstanbul yasası kim tarafından çıkarıldı?” sorusu, yalnızca tarihsel bir merak değil; aynı zamanda iktidarın nasıl üretildiği, meşrulaştırıldığı ve uluslararası düzeyde nasıl dolaşıma girdiği üzerine düşünmeye açılan bir kapıdır. Burada söz konusu olan şey, tek bir ulusal parlamentoda “çıkarılmış” klasik bir yasa değil, çok katmanlı bir uluslararası sözleşme rejimidir.
Bu nedenle meseleye giriş, tek bir aktöre indirgenemez. Çünkü siyaset bilimi açısından normlar, çoğu zaman bireysel kararların değil; kurumlar arası müzakere süreçlerinin, ideolojik uzlaşmaların ve küresel yönetişim ağlarının ürünüdür. “İstanbul Yasası” diye anılan metin, daha doğru adıyla İstanbul Sözleşmesi, Avrupa Konseyi çerçevesinde hazırlanmış ve 2011 yılında İstanbul’da imzaya açılmıştır.
İstanbul Sözleşmesi’nin Doğuşu: Kurumsal Bir Üretim Süreci
İstanbul Sözleşmesi, bir devletin tek başına yazdığı bir yasa değildir. Avrupa Konseyi’nin uzun yıllara yayılan toplumsal cinsiyet temelli şiddetle mücadele politikalarının bir sonucudur. Hazırlık süreci, uzman komiteler, hukukçular, insan hakları savunucuları ve üye devlet temsilcilerinin katıldığı çok katmanlı bir müzakere alanında gerçekleşmiştir.
Bu noktada temel soru şudur: Bir normu “çıkaran” kimdir? Devlet mi, uluslararası örgütler mi, yoksa normu içselleştiren toplumsal hareketler mi?
Siyaset bilimi literatüründe bu durum, “çok düzeyli yönetişim” (multi-level governance) olarak tanımlanır. Yani iktidar artık yalnızca ulus-devletin sınırları içinde değil, uluslararası kurumlar aracılığıyla da dağıtılmıştır.
İstanbul’da imzaya açılması ise sembolik bir anlam taşır. Çünkü İstanbul, Doğu ile Batı arasında tarihsel bir geçiş alanı olarak, normların evrenselleşmesi iddiasını temsil eden bir sahneye dönüşmüştür. Bu sembolizm, sözleşmenin meşruiyet üretiminde önemli bir rol oynar.
İktidar, Hukuk ve meşruiyet Sorunu
Sözleşmenin ortaya çıkışı, iktidarın yalnızca zor kullanma kapasitesi olmadığını; aynı zamanda norm üretme gücü olduğunu gösterir. Burada meşruiyet, kritik bir kavram olarak karşımıza çıkar.
Bir normun kabul edilmesi için yalnızca hukuki değil, toplumsal ve ahlaki bir onay da gerekir. İstanbul Sözleşmesi bu anlamda kadınlara yönelik şiddeti “özel alan” meselesi olmaktan çıkarıp “kamusal bir insan hakları ihlali” olarak tanımlayarak, iktidarın sınırlarını yeniden çizmiştir.
Bu dönüşüm şu soruyu doğurur: Devletin müdahale etmediği alan gerçekten “özel” midir, yoksa görünmez iktidar ilişkilerinin sürdüğü bir alan mı?
Foucaultcu bir perspektiften bakıldığında, iktidar yalnızca yasaklayan değil, aynı zamanda tanımlayan bir mekanizmadır. İstanbul Sözleşmesi de tam olarak bu tanımlama gücünün uluslararası bir örneğidir.
Kurumlar ve Normların Yayılımı
İstanbul Sözleşmesi’nin etkisi yalnızca imzalandığı ülkeyle sınırlı kalmamıştır. Avrupa Konseyi üyesi devletlerde hukuk sistemlerine uyarlanmış, yeni kurumlar ve koruma mekanizmaları oluşturulmuştur.
Bu süreçte kurumlar, normların taşıyıcısı haline gelir. Sosyal hizmet birimleri, yargı mekanizmaları ve kolluk kuvvetleri, toplumsal cinsiyet temelli şiddeti tanımlayan yeni bir dil kullanmaya başlar.
Bu noktada karşılaştırmalı siyaset önemli bir pencere açar. Örneğin İskandinav ülkelerinde bu tür sözleşmeler, zaten güçlü sosyal devlet yapılarıyla uyumlu bir şekilde uygulanırken; bazı Doğu Avrupa ülkelerinde kültürel dirençlerle karşılaşmıştır. Bu farklılık, kurumların yalnızca yasa uygulayıcı değil, aynı zamanda kültürel aracılar olduğunu gösterir.
İdeolojiler Arasında Çatışma
İstanbul Sözleşmesi etrafındaki tartışmalar, aslında bir hukuk metninden ziyade ideolojik bir mücadeleyi yansıtır. Toplumsal cinsiyet eşitliği, aile yapısı, bireysel haklar ve devletin rolü gibi konular, farklı ideolojik bloklar tarafından farklı biçimlerde yorumlanmıştır.
Bir kesim için sözleşme, kadın haklarının güçlendirilmesi ve şiddetin önlenmesi için vazgeçilmez bir araçtır. Diğer bir kesim için ise bu metin, geleneksel aile yapısına müdahale eden bir normlar sistemi olarak görülmüştür.
Burada temel gerilim şudur: Evrensel insan hakları normları ile yerel kültürel değerler arasında nasıl bir denge kurulmalıdır?
Bu soru, yalnızca İstanbul Sözleşmesi’ne değil, modern uluslararası siyasetin tamamına içkindir.
Yurttaşlık ve katılım Meselesi
Siyaset bilimi açısından bir diğer önemli boyut, yurttaşlığın dönüşümüdür. İstanbul Sözleşmesi, bireyleri yalnızca devletin pasif vatandaşları olarak değil, hak talep eden aktif özne olarak konumlandırır.
katılım burada yalnızca seçimlere katılmak anlamına gelmez; aynı zamanda normların oluşum süreçlerine dahil olmayı ifade eder. Sivil toplum örgütleri, kadın hareketleri ve insan hakları platformları bu sürecin temel aktörleri olmuştur.
Bu durum şu soruyu gündeme getirir: Yurttaşlık, yalnızca hukuki bir statü müdür, yoksa sürekli müzakere edilen bir siyasal kimlik midir?
İstanbul Sözleşmesi örneği, yurttaşlığın giderek daha katılımcı ve hak temelli bir çerçeveye evrildiğini göstermektedir.
Demokrasi, Egemenlik ve Geri Çekilme Tartışmaları
Türkiye’nin 2021 yılında sözleşmeden çekilme kararı, uluslararası siyaset literatüründe yoğun tartışmalara yol açmıştır. Bu karar, egemenlik ve uluslararası yükümlülükler arasındaki gerilimi yeniden görünür kılmıştır.
Bir devlet, imzaladığı uluslararası bir sözleşmeden tek taraflı olarak çekildiğinde, bu durum demokrasi açısından nasıl yorumlanmalıdır? Bu karar, halk iradesinin bir yansıması mı, yoksa yürütme erkinin güç konsolidasyonu mu?
Demokrasi teorileri açısından bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Liberal demokrasi perspektifi, bireysel hakların korunmasını ve uluslararası normlara uyumu vurgularken; egemenlikçi yaklaşımlar, devletin kendi hukukunu belirleme hakkını öne çıkarır.
Karşılaştırmalı Bir Bakış: Küresel Eğilimler
Benzer tartışmalar yalnızca Türkiye’ye özgü değildir. Polonya ve Macaristan gibi ülkelerde de İstanbul Sözleşmesi etrafında yoğun politik tartışmalar yaşanmıştır. Bu ülkelerde sözleşme, “ulusal egemenlik” ile “uluslararası normlar” arasındaki çatışmanın simgesi haline gelmiştir.
Bu örnekler, küresel siyasette yeni bir fay hattına işaret eder: İnsan hakları evrenselliği ile kültürel çoğulculuk arasındaki gerilim.
Sonuç Yerine Açık Sorular: Normlar Kimin İçin Üretilir?
İstanbul Sözleşmesi’ni yalnızca “kim çıkardı?” sorusuna indirgemek, siyasal gerçekliği basitleştirmek olur. Çünkü bu metin, tek bir iradenin değil; çoklu aktörlerin, kurumların, ideolojilerin ve toplumsal hareketlerin kesişiminde doğmuştur.
Asıl mesele şudur: Bir normun “doğru” ya da “meşru” kabul edilmesini kim belirler?
Devlet mi, uluslararası kurumlar mı, yoksa toplumsal hareketler mi?
Daha da önemlisi: Güvenlik, özgürlük ve eşitlik arasında kurulan denge gerçekten kimin çıkarına hizmet eder?
Bu soruların kesin cevapları yoktur. Ancak siyaset bilimi tam da bu belirsizlik alanında anlam üretir. İstanbul Sözleşmesi de bu anlamda yalnızca bir hukuk metni değil; modern iktidar ilişkilerinin nasıl kurulduğunu gösteren bir siyasal aynadır.